W niedzielę, 18 października, o godz. 10:00 w Kościele pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa przy ul. Teligi w Lęborku odbyła się uroczysta msza święta z okazji 77. rocznicy powstania Batalionów Represjonowanych Politycznie Żołnierzy-Górników. To jedna z tragicznych kart w powojennej historii Polski. Żołnierze ci, w okresie powojennym w ramach tzw. zastępczej służby wojskowej byli przymusowo wcielani do batalionów pracy w kopalniach węgla kamiennego, rud uranu i kamieniołomach.
Jak informuje Urząd Miejski w Lęborku, podczas wydarzenia oddano hołd tysiącom młodych mężczyzn, którzy w latach 1949–1959 padli ofiarą represji politycznych i zamiast odbywać regularną służbę wojskową, byli kierowani do przymusowej, wyniszczającej pracy w kopalniach i kamieniołomach.
– Pamięć o żołnierzach-górnikach jest nie tylko hołdem dla ofiar, ale także zobowiązaniem do przekazywania prawdy historycznej następnym pokoleniom – mówią urzędnicy lęborskiego ratusza.
W uroczystości uczestniczyli poseł na Sejm RP Dorota Arciszewska-Mielewczyk, zastępca burmistrza Lęborka Krzysztof Król, radni miejscy i powiatowi, przedstawiciele partii politycznych, rodziny żołnierzy-górników oraz mieszkańcy. Wojskową oprawę zapewnił poczet sztandarowy 1. Lęborskiego Batalionu Zmechanizowanego im. gen. Jerzego Jastrzębskiego.
Po mszy św. uczestnicy złożyli kwiaty i zapalili znicze pod tablicą poświęconą pamięci żołnierzy-górników, na której widnieje napis: „W hołdzie represjonowanym politycznie żołnierzom-górnikom, którzy przymusowo pracowali i ginęli w kopalniach węgla kamiennego, rud uranu i w kamieniołomach w latach 1949-1959”.
„Przez długie lata ich historia była przemilczana”
Podczas uroczystości głos zabrał zastępca burmistrza Lęborka Krzysztof Król. Podziękował wszystkim uczestnikom za obecność, wspólną modlitwę oraz pielęgnowanie pamięci o żołnierzach-górnikach. Podkreślił, że przez dziesięciolecia ich dramatyczne losy pozostawały poza oficjalną narracją historyczną, a dziś obowiązkiem kolejnych pokoleń jest przywracanie prawdy o tych wydarzeniach.
– Pamiętamy o tysiącach młodych mężczyzn, którzy w latach 1949–1959 padli ofiarą represji politycznych i zostali skierowani do przymusowej, ciężkiej pracy w kopalniach i kamieniołomach. Przez długie lata ich historia była przemilczana. Dziś naszym obowiązkiem jest przywracanie pamięci o ich losach i przekazywanie prawdy historycznej kolejnym pokoleniom – mówił Krzysztof Król.
Zastępca burmistrza skierował szczególne podziękowania do żołnierzy 1. Lęborskiego Batalionu Zmechanizowanego za udział w uroczystości oraz do proboszcza parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa za wieloletnie podtrzymywanie tradycji spotkań i wspólnej modlitwy w intencji represjonowanych żołnierzy.
Obchody od 2007 roku
Oprócz wspomnień tragicznego czasu niewolniczej katorgi historia ludzi zmuszanych do katorżniczej pracy ponad siły niesie przesłanie wyryte w kamieniu pamiątkowej tablicy: „Módlmy się, by ten dramat nie powtórzył się nigdy”.
Inicjatorem lęborskich obchodów był w 2007 roku nieżyjący już Bernard Neumeuller ze Związku Represjonowanych Politycznie Żołnierzy-Górników. Od tego roku odbywają się obchody. Są one wyrazem szacunku dla osób, które doświadczyły politycznych represji, oraz ich rodzin. Mają także szczególne znaczenie lokalne – w Lęborku i powiecie lęborskim wciąż żyje kilku członków Związku Represjonowanych Żołnierzy-Górników, będących świadkami tamtych wydarzeń.
Organizacja ta zrzesza osoby, które w latach 1949-1959 z powodów politycznych trafiły do kopalń węgla kamiennego, uranu i do kamieniołomów. Do batalionów trafiali przede wszystkim synowie chłopscy, których rodzice zostali uznani za kułaków. Czas pobytu w batalionach wahał się między 24 a 36 miesiącami. Katorżnicza praca w kopalniach trwała po kilkanaście godzin na dobę. Żołnierzy ze służb zastępczych, podobnie jak więźniów, kierowano w najgorsze i najniebezpieczniejsze miejsca kopalni. Żołnierze-górnicy to grupa najbardziej poszkodowana na tle wszystkich ugrupowań ówczesnego okresu ze względu na to, że ponad tysiąc z nich poniosło śmierć w kopalniach. Ponad 13 tys. doznało urazów, które na trwałe spowodowały niezdolność do funkcjonowania, powodując trwałe kalectwo. Najbardziej ucierpieli pracujący w przemyśle wydobywczym uranu. Oni przedwcześnie umierali, w wielu przypadkach w niedługim czasie po zakończeniu służby wojskowej.
Było ich około 200 tysięcy
Historia batalionów żołnierzy-górników to jeden z bolesnych rozdziałów okresu stalinowskiego i pierwszych lat powojennej Polski.
Żołnierze-górnicy to około 200 tysięcy młodych mężczyzn, których w latach 1949-1959 ówczesne władze komunistyczne uznały za przeciwników politycznych i „element niepewny politycznie”. Do batalionów pracy trafiali m.in. młodzi ludzie pochodzący z rodzin uznawanych przez władze za wrogie nowemu ustrojowi. Pod pozorem zastępczej służby wojskowej byli przymusowo kierowani do pracy w skrajnie ciężkich i niebezpiecznych warunkach – w kopalniach węgla, uranu i kamieniołomach, gdzie wykonywali katorżniczą pracę.
Ciężka praca fizyczna, niedostateczne zabezpieczenia, złe warunki bytowe i brak odpowiedniej opieki zdrowotnej prowadziły do licznych wypadków, chorób i przedwczesnych śmierci. Szacuje się, że co najmniej tysiąc żołnierzy-górników zginęło podczas wykonywania pracy, a kilka tysięcy utraciło zdrowie. Przez wiele lat ich losy pozostawały tematem przemilczanym.
Tragiczna historia tych ludzi przez lata skazana była na zapomnienie. Dopiero po 1989 roku, w wyniku przemian demokratycznych, zaistniały w Polsce warunki do ujawnienia wielu tzw. białych plam w najnowszej, powojennej historii kraju. Możliwe było publiczne opisywanie tej formy represji, prowadzenie badań historycznych oraz przywracanie pamięci o pokrzywdzonych. Dzięki temu pojawiły się pierwsze publikacje o batalionach pracy i żołnierzach-górnikach.
Dziś Ci, którzy żyją, starają się upowszechniać wiedzę i pamięć o tamtych czasach, o losach swoich i kolegów, którzy zginęli w pracy lub nie doczekali zmian w Polsce. Skupieni w Związku Represjonowanych Żołnierzy-Górników, starają się dokumentować informacje i dane dotyczące tamtych, tragicznych czasów i wydarzeń oraz upamiętniać tę szczególną formację żołnierską m.in. poprzez pamiątkowe tablice, jak w Lęborku.
O żołnierzach-górnikach
Jednostki żołnierzy-górników powołano do życia w sierpniu 1949 r., rozkazem numer 36/GZPW wiceministra obrony narodowej gen. Edwarda Ochaba, jednocześnie szefa Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego.
W 1949 r. ponad 4 tysiące poborowych w ramach zasadniczej służby wojskowej zostało wcielonych do specjalnych batalionów górniczych. Jako żołnierze odbywający służbę w tego typu jednostkach mieli być skierowani do pracy w wytypowanych kopalniach węgla, uranu oraz kamieniołomach. Miało to stanowić remedium na brakujące ręce do pracy w tych miejscach. Dobór rekrutów do tych jednostek był jednoznaczny, w większości byli to młodzi mężczyźni, którzy zostali uznani za wrogo nastawionych do ustroju.
Dla poborowych przewidziano przyspieszone szkolenie wojskowe, które trwało maksymalnie dwa miesiące i odbywało się bez broni. Resztę z planowanej dwuletniej służby, którą zresztą często przedłużano bez podawania konkretnej przyczyny, mieli oni spędzić, pracując w kopalni. Teoretyczny czas pracy wynosił 8 godzin dziennie, w soboty 6, a niedziele miały być wolne. Standardem były zmiany kilkunastogodzinne, a nawet dochodzące do 20 godzin przez 7 dni w tygodniu. Wszystkie te czynniki, w połączeniu z ciężką fizyczną pracą, powodowały, że warunki „służby” żołnierzy górników były tragiczne.
W wyniku zaniedbania i naruszania przepisów BHP oraz przemęczenia pracujących w kopalniach dochodziło do wypadków, także do wypadków śmiertelnych.
Istnienie takich specjalnych oddziałów było utrzymywane w głębokiej tajemnicy, wokół tematu panowała ogólna zmowa milczenia. Władza nie chwaliła się, że poddaje represji grupę ludzi bez żadnego wyroku sądowego, a po prostu bazując na opinii, że ktoś jest „politycznie niepewny”.
Bataliony górnicze istniały do 1959 roku, jednak ich likwidacja nie oznaczała, że od tego momentu przestały być one tajemnicą. Nie można było o nich wspominać także po ich likwidacji. Żołnierze kończący służbę zmuszani byli do złożenia deklaracji o zachowaniu tajemnicy. Nikt nie mógł się dowiedzieć, co działo się za murami jednostek oddziałów żołnierzy-górników. Ten zakaz wspominania, upominania się o swoje za przeżyte cierpienia był kolejnym elementem represji, który dotknął żołnierzy górników.
Musiało minąć kolejne 30 lat, żeby można było oficjalnie wspominać o batalionach górniczych. Pozwolił na to dopiero upadek systemu komunistycznego w Polsce. Wtedy nadszedł czas, kiedy można było mówić prawdę o tragicznej historii żołnierzy górników.
W wolnej Polsce żołnierze górnicy szybko zaczęli się wzajemnie odszukiwać i tworzyć pierwsze zręby organizacyjne stowarzyszenia, które ostatecznie przyjęło nazwę Związku Represjonowanych Politycznie Żołnierzy-Górników.
Szacuje się, że w latach 1949 – 1959 w strukturach Wojskowego Korpusu Górniczego w Polsce służyło łącznie około 120 tysięcy osób (wedle innych szacunków nawet 200 tysięcy) żołnierzy-górników. Szacuje się, że w trakcie istnienia batalionów górniczych w wyniku wypadków przy pracy zginęło około tysiąca osób.
CZYTAJ TEŻ:
W kościele w Lęborku uczcili pamięć żołnierzy-górników [ZDJĘCIA]
W Kościele pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Lęborku upamiętnią żołnierzy-górników
Źródło: Instytut Pamięci Narodowej (IPN) / Urząd Miejski w Lęborku / Starostwo Powiatowe w Lęborku
